Overvragen we de Bijbel als we de teksten die we er vinden over homoseksualiteit toepassen op gelovigen met een homoseksuele gerichtheid vandaag?

In een artikel in het Nederlands Dagblad op 29 juni 2010 gaat Nederlands-gereformeerde emeritus predikant Henk de Jong in op ondermeer deze vraag. Van harte stem ik in met zijn pleidooi voor een “zorgvuldig, eerbiedig en geduldig lezen” van de Bijbel. Maar de richting die vervolgens gekozen wordt roept hele wezenlijke vragen op.

Door Reitze Seibesma

De Jong is niet de enige die ervan uit gaat dat het verschil in cultuur maakt dat de teksten waar direct gesproken wordt over homoseksualiteit niet van toepassing zijn op onze tijd. Het is een van de meest aangehaalde argumenten om te komen tot een andere visie op homoseksualiteit dan die in de christelijke kerk voorheen gangbaar was. Als dit argument niet ‘klopt’, zijn de consequenties verregaand. Ik denk dan met name aan de keuzes die mensen maken als het gaat hoe om te gaan met hun eigen seksualiteit. Daar zijn mensen natuurlijk zelf verantwoordelijk voor. Maar als theoloog ben ik verantwoordelijk voor wat ik onderwijs. Ik wijs mensen een bepaalde richting.

In het kwartaalblad BinnensteBuiten van stichting Onze Weg heb ik het afgelopen jaar in vier artikelen aandacht besteed aan hermeneutische vragen rond homoseksualiteit. Hieronder wil ik kort een aantal zaken uit het laatste artikel aanstippen die mijns inziens onderbelicht worden door theologen die het cultuurargument aandragen om daarmee aan te geven dat de Bijbel niet afwijzend zou sprekend over gelijkwaardige, liefdevolle homorelaties.

Onze cultuur

Als we het hebben over hoe de Bijbel uit te leggen, zullen we ons niet alleen bewust moeten zijn van het gegeven dat de Bijbel geschreven is en gelezen moet worden tegen de achtergrond van een bepaalde cultuur, maar dat we ook zelf deel uitmaken van een cultuur. We mogen onze eigen cultuur niet als norm beschouwen. We lopen het gevaar dat we de Bijbel lezen met de bril op van onze eigen cultuur, waardoor onze opvattingen ingekleurd worden door die cultuur terwijl we menen dat wat we geloven in overeenstemming is met wat de Bijbel zegt. Bij theologen die relativerend spreken over wat de Bijbel zegt over homoseksualiteit mis ik een relativerende houding ten opzichte van de eigen cultuur. Natuurlijk is niet alles in een bepaalde cultuur slecht. Het evangelie is echter een boodschap met een uitwerking die eerst en vooral harten van mensen verandert maar ook dikwijls tegendraads is als het gaat om de ideeën en praktijken die horen bij een bepaalde cultuur.

Leviticus

Kun je de teksten in de Bijbel die over homoseksualiteit gaan langslopen en ze met het cultuurargument ‘uitschakelen’? Mijns inziens gebeurt dit te gemakkelijk.
Als ik bijvoorbeeld Leviticus 18:22 en 20:13 lees en dan veel theologen hoor zeggen dat het hier uitsluitend zou gaan om homoseksuele tempelprostitutie, dan is daar nogal wat tegenin te brengen.

1. Waarom gebruikt de schrijver het in die tijd bestaande woord voor deze mensen niet (in het Hebreeuws qedesim, zie Deut. 23:17-18, 1 Kon. 14:24; 15:12; 22:46, 2 Kon. 23:7 en Job 36:14)? Hij kiest ervoor homoseksuele gedragingen in algemene termen te beschrijven. Studies over de cultuur van omliggende volken (zie bijv. Robert A.J. Gagnon, The Bible and Homosexual Practice) maken duidelijk dat er ook andere vormen van homoseksualiteit voorkwamen.

2. Is het wel terecht om een verbod waarbij gekozen is voor algemene termen, zoals hier, te
versmallen terwijl we eerder de tendens in de Bijbel tegenkomen dat specifieke geboden een bredere toepassing kennen?

3. Als homoseksuele gedragingen alleen fout zijn als ze in het kader van afgoderij plaatsvinden, geldt dit dan ook voor de andere zaken die in Lev. 18 en 20 aan bod komen? Veel verboden in deze hoofdstukken hebben helemaal geen connectie met afgoderij.   

4. Bij omliggende volken in het oude nabije oosten was mannelijke tempelprostitutie de meest aanvaarde vorm van homoseksualiteit. In die culturele context betekende het uitbannen van deze vorm van homoseksueel contact het uitbannen van elke vorm van homoseksueel contact. Beweren dat Leviticus alleen tempelprostitutie verbiedt en dus andere vormen toelaat, betekent dat Israel er een lossere moraal op nahoudt dan de omliggende volken. Terwijl de hoofdboodschap van het boek Leviticus te maken heeft met de oproep om heilig te zijn, Israel dient zich te onderscheiden van de heidense volken rondom.

5. Het boek Leviticus is onderdeel van de Thora, de eerste vijf boeken van Mozes. De teksten in Leviticus die homoseksuele praktijken verbieden hebben te maken met reeds bestaande waarden die in Gen. 1 en 2 worden verwoord: God schiep man en vrouw, seksuele gemeenschap is bedoeld voor de relatie tussen een man en een vrouw (Gen. 1-2). Gen. 1 en 2 beschrijven een bepaalde scheppingsorde. Het is voor de handliggend om de teksten uit Leviticus te lezen tegen deze achtergrond. Met andere woorden: alle homoseksuele gedragingen gaan in tegen de bedoeling van God.

Afgoderij

In het Nieuwe Testament is Rom. 1:26-27 de meest duidelijk tekst waar op een directe manier over homoseksualiteit wordt gesproken. “Ja maar, dat gaat helemaal niet over mij”, is de reactie van veel christenen die ervoor gekozen hebben om een relatie aan te gaan met iemand van het eigen geslacht die gekenmerkt wordt door trouw en liefde. “Hier worden mensen als straf voor hun afgoderij overgegeven aan homoseksuele verlangens. Daar herken ik me absoluut niet in.”

Rom. 1 beschrijft echter helemaal niet oorzaken van homoseksualiteit. Paulus geeft een analyse van de Grieks-Romeinse cultuur in zijn dagen en legt een verband tussen het niet erkennen van God in die cultuur en homoseksuele gedragingen. Maar betekent dit vervolgens dat we geen boodschap hebben aan wat Paulus zegt in Rom. 1?

Dé reden dat Paulus homoseksuele gedragingen of relaties afwijst is niet omdat het voorkomt uit afgoderij of omdat de mensen in Paulus’ dagen er een losbandige levenswijze op nahielden. Paulus spreekt zich uit tegen homoseksualiteit omdat het tegennatuurlijk is. Hij bedoelt hiermee dat het ingaat tegen zoals God het bedoelde toen Hij zijn schepping tot stand bracht. Met andere woorden, elke vorm van homoseksueel contact is tegen Gods bedoeling omdat het haaks staat op de scheppingsorde (Gen. 1 en 2), het gegeven dat man en vrouw geschapen zijn naar het beeld van God en seksualiteit bedoeld is als een uiting van eenheid tussen een man en een vrouw.

Begin

Als het gaat om vragen rond seksualiteit en relaties, dan zien we in de Bijbel de tendens om terug te gaan naar hoe het in begin was. Zowel de Here Jezus als Paulus verwijzen naar Gen. 2:24 als ze het hebben over actuele kwesties.

“Daarom zal een man zijn vader en zijn moeder verlaten en zijn vrouw aanhangen, en zij zullen tot één vlees zijn.” Uit de context blijkt dat het één vlees zijn niet losstaat van hoe God de vrouw schept uit de man. Als de man zijn vrouw voor het eerst ziet, spreekt hij dan ook de volgende woorden uit: “Dit is nu eindelijk been van mijn gebeente en vlees van mijn vlees”.
Natuurlijk is het waar dat de teksten in de Bijbel over homoseksualiteit gelezen moeten worden tegen de achtergrond van de toenmalige cultuur. Beweren dat deze teksten om die reden geen betrekking hebben op homorelaties zoals die in onze westerse cultuur voorkomen, is niet terecht. Deze teksten vertolken de overtuiging dat God seksualiteit bedoeld heeft voor het huwelijk, een levenslange relatie tussen een man en een vrouw. Dat gegeven overstijgt het gegeven ‘cultuur’.

Nood

Dat ik pleit om vast te houden aan een orthodoxe Bijbeluitleg als het gaat om (homo)seksualiteit, betekent niet dat ik vind dat de kerk in het verleden altijd goed is omgegaan met mensen met een homoseksuele gerichtheid. Bijbels onderwijs rond dit onderwerp houdt veel meer in dan alleen zeggen dat het niet mag. En we mogen niet voorbijgaan aan legitieme noden en behoeften in levens van medegelovigen. Dat dit in het verleden dikwijls is gebeurd, is misschien wel de ‘voedingsbodem’ waardoor velen nu voor een totaal andere koers kiezen. Misschien is dit met het oog op de praktijk in veel kerken ook wel de gemakkelijkste weg. Lopen we ook hierin niet het gevaar kinderen te zijn van onze tijd?

Iemand die oprecht zoekt naar liefde en intimiteit de boodschap meegeven: het is geen zonde een (seksuele) relatie aan te gaan met iemand van het eigen geslacht, vraagt minder van de boodschapper dan iemand die de andere weg wijst. Het vraagt dan toewijding en zorg om de ander vervolgens niet in de kou te laten staan. Dat is veel moeilijker. Het zij zo. Maar het is wel een uitdaging die ik kan verantwoorden op basis van een zorgvuldig lezen van de Schrift.  

Reitze Siebesma is theoloog en verbonden aan Different. Als hij spreekt en schrijft over homoseksualiteit, doet hij dat ook vanuit persoonlijke ervaring met het onderwerp.