1. JOHANNES ELIAS FEISSER[1]

[1] Het Nederlandsche Baptisme is een plant van eigen bodem. Het schoot op uit de dorre aarde van liet geestelijk-arme Drenthe. Als een nietig heidestruikje scheen het bestemd spoedig te verdwijnen. Doch het dreef telkens nieuwe loten uit en besloeg niet onnut de aarde. Het werd door stormvlagen geteisterd, door Oosten- en Westenwinden gebogen, door innerlijke tweespalt uiteengereten, maar aan zijn Nederlandschen oorsprong, aan zijn eigen aard en wezen bleef het getrouw. Het brak zich baan in het gemoed van een man, die de onpersoonlijkheid en plichtmatigheid der volksreligie moede, met hartstocht een vrije, zuivere gemeente zocht, naar apostolisch ideaal, rijk aan persoonlijk geloof en broederlijken gemeenschapszin. Deze man was Dr. Johannes Elias Feisser te Gasselter-Nijveen, wiens levensgeschiedenis de eerste bladzijde vormt der historie van het Nederlandsche Baptisme.

[2] Johannes Elias, ziedaar namen die met profetischen klank reeds riepen naar den toekomstigen prediker. En toch, hadden afkomst en familietraditie den doorslag gegeven, hoe geheel anders zou zijn weg zijn geweest.

Zijn grootvader,[2] naar wien hij genoemd werd, diende lange jaren in den krijg, streed in de vernederende oorlogen der zieltogende Republiek, nam als kapitein-kwartiermeester deel aan het beleg van Maastricht (1794) en sleet zijn laatste levensdagen te Solwerd aan den gemoedelijken Fivelzoom, waar hij 28 Sept. 1813 overleed.

Zijn vader[3] was ook militair. Als jong vaandrig maakte hij ook het beleg van Maastricht mee en schreef er een dagverhaal van. Hij huwde in 1805 met Anna Maria Bouer te Winsum in de Ommelanden, die hem aldaar haar eersteling, Johannes Elias schonk (10 Dec. 1805). Twee jaar later werd hij tot rijksontvanger benoemd te Veendam, waar hij nog ongeveer dertig jaar werkzaam bleef.

In deze veenkolonie, destijds het bloeiende middelpunt van een streek, die tot nieuw, maatschappelijk leven ontwaakte, heeft de knaap zijn jeugd en jongelingsjaren doorgebracht. Deze omgeving heeft een stempel op hem gedrukt en steeds die aantrekkingskracht op hem uitgeoefend, waardoor onafscheidelijk aan elkander verbonden zijn geworden: de Veenkoloniën, Feisser en het Baptisme.

De wereld- en levensbeschouwing der ouders was die der gezeten burgerij van die dagen. Zij gingen volgens den goeden toon naar kerk, deden ijverig hun plicht en smaakten de geneugten des levens, door geen “preciesheid” aan ban-[3]-den gelegd.[4] Zij stelden carrière en fortuin hoog en zouden een lievelingswensch vervuld hebben gezien, zoo hun oudste zoon den militairen stand gekozen had. Doch een godvruchtige grootmoeder,[5] voor het vensterraam gezeten met het jongske aan haar schoot, liet haar stillen invloed gelden. Zij ontsloot voor den knaap de wereld der Heilige Schrift en strooide zaden in het hart, die nimmer zouden sterven. Op haar verzoek werd hij tot predikant opgeleid. Na het voorbereidend onderwijs te Veendam genoten te hebben werd hij 16 Mei 1823 als theologisch student te Groningen ingeschreven. Hij wierp zich met ijver op de litterarische en theologische studiën, zoodat hij elk jaar voor de groote vacantie met goed gevolg examen deed en onder alles nog tijd vond een prijsvraag[6] te beantwoorden, waarvoor hij den gouden eerepenning verwierf. Na het proponentsexamen te hebben afgelegd voor het Provinciaal Kerkbestuur van Friesland (3 Mei 1827), bezocht hij nog gedurende een jaar de Leidsche hoogeschool. Hadden vooral de Nieuw Testamentische studiën zijn voorliefde gekregen, onder invloed van zijn leermeester Dr. Th.A. Clarisse te Groningen, won de kerkgeschiedenis zijn hart, zoodat hij op dat terrein het onderwerp voor zijn proefschrift koos. Den 21sten Juni 1828, des morgens te elf uren verdedigde hij in de litterarische gehoorzaal zijn proefschrift “de Vita Basilii Magni, Caesareae in Cappadocia Episcopi”,[7] waarop hij het doctoraat in de theologie verwierf. Inmiddels had hij het beroep aangenomen naar het stille Lekkum en Miedum aan de Dokkumer Ee. Hij bleef er drie jaar en mocht kort voor zijn vertrek een blijde levensgezellin, van aanzienlijken huize, de [4] jeugdige Geertruide Elisabeth Barbara Orck, baronesse van Heeckeren, de landelijke pastorie binnenleiden. Hij was niet ontbloot van redenaarstalenten, zoodat veler oogen op hem gevestigd waren. Toen Winschoten hem tot voorganger begeerde nam hij dit beroep aan. Daar schreef hij zijn “Jezus Christus of Lotgevallen en Lessen van den Zaligmaker der menschheid”,[8] dat hij uitgaf “tot verspreiding van zuivere Evangeliekennis en ware lust tot Christelijke deugd”. Dit boekje ademt een oprechten geest. Alle zucht om met geleerdheid te pronken is verre.[9] Een redelijk Christendom met de leer en het voorbeeld van Christus in het midden wordt hier voorgestaan. Jezus is gezonden om de verloren geraakte Wijsheid terug te brengen en te vermeerderen. Het geloof is bovenal een gehoorzamen aan de geboden des Heeren.[10] Echte religieuze waarheid is die, welke men doet. Een zeker streven om verlicht te zijn valt verder in dit geschrift niet te miskennen en uit zich in een krasse verwerping van een geloof aan Satan.[11]

Een beroep naar Franeker, het Friesche Athene, moet voor hem, man van studie met vreugde zijn begroet. Het Athenaeum bestond nog, al was de oude luister verdwenen.

[5] Omgang met mannen van wetenschap, verkeer in een geletterden kring stond daar voor hem open.[12] Hij gaf aan die roepstem, bij loting uitgebracht, gehoor en 9 Juni 1833 werd hij door zijn ambtgenoot L.W. de Grient Dreux in den dienst dezer gemeente ingeleid. Geëerd om zijne uitstekende talenten, bij de eerste familiën een steeds welkome verschijning, moest hij nochtans een diepen lijdensweg door. Zijn lichaamsgestel, tegen het ruwe zeeklimaat niet bestand, kwijnde. Twee zijner kinderen, pas ontloken knoppen, werden hem door den dood ontrukt, weldra gevolgd door de moeder, nog geen vier en twintig jaar oud. Eindelijk werd zijn rechteroog door een hevige ontsteking bijna geheel verduisterd.[13]

Naar lichaam en ziel geknakt legde hij tijdelijk zijn dienstwerk neer.[14] De lijdenskelk werd echter geheiligd aan het hart, dat zich nu boog om te drinken uit de stroomen des levenden waters. In de rust der ouderlijke woning te Veendam ontving hij den eersten stoot tot het proces der bekeering, dat zich nu verder geleidelijk voltrok. Door de diepten des lijdens heen leerde hij beter kennen de echtheid

der goddelijke dingen, wendde hij zich meer tot hetgeen [6] niet van deze wereld is, werd hem — om zijn eigen woorden te gebruiken — “de waarheid des Woords dierbaar aan het hart gelegd”. Een en ander wekte bij hem nieuwe, sterke inzichten en gevoelens, bovenal een nooit gekende zielevrede, die zelfs weldadig op zijn lichaam inwerkte, zoodat hij na een halfjaar weer zijn ambt kon aanvaarden.

Toch kwam het bij hem nog niet tot een breuk met de theologie van zijn dagen. Wel besefte hij dieper het uitnemend gewicht van zijn ambt en de groote verantwoordelijkheid, die het met zich bracht. En dat schonk aan zijn leven nieuwe bezieling en inhoud. Met de levendige begeerte om mede te werken aan de komst van het Koninkrijk Gods, werd hij dan ook Zondagmorgen 3 Maart 1839 in zijn vierde gemeente Gasselter-Nijveen door den vertrokken predikant H.K. Roessingh te Haren bevestigd met een leerrede over Titus 2:1 “doch gij, spreek hetgeen der gezonde leer betaamt.” De bevestigde hield des namiddags zijn intreerede over Matth. 13:18 “Gij dan hoort de gelijkenis van den zaaier.”[15] Roessingh gaf hem aangaande de gemeente het getuigenis: “er wonen vele goedaardige menschen, doch er is geen geestelijk leven.”[16] Zelf verklaarde hij na eenige jaren van getrouwen arbeid: “er is veel gedaante van godzaligheid.”[17]

Vriendelijkheid en achting werden hem te Gasselter-Nijveen niet onthouden. De nieuwe klank van het persoonlijk geloof maakte zijn prediking levenwekkend. Het bedehuis kon de saamgestroomde schare nauwelijks bevatten. De zitplaatsen werden hoog verhuurd, de jaarlijksche inkomsten der diakonie verdubbeld[18], de catechisatiën tot in den zomer toe druk bezocht, de kinderen op tijd gedoopt, de jongelingschap geregeld, ongeveer twintig jaar oud, als lidmaat [7] bevestigd, het avondmaal door 100 á 150 leden gevierd. Uitwendig leek dit schoon, maar toch moest Feisser's hart er dikwijls bij schreien. “Wanneer iemand” — schrijft hij — wat dieper doordrong met zijne blikken, wanneer iemand zich met de zoogenaamde leden der gemeente in gesprek begaf over het ware leven der ziele; wanneer men zelfs maar over den inhoud van eene gehoudene leerrede wilde handelen, o! wat zag men zich dan jammerlijk teleurgesteld. Het was meest alles doode sleur en gewoontewerk. Ik stond verbaasd en verslagen, toen ik na een jaar werken en beproeven, met vrij volle overtuiging gewaar werd, dat er zich hier geen vijf ware Christenen bevonden, en geen tien zelfs die met den rechten weg des heils bekend waren. En dat onder klein twee honderd lidmaten.”[19]

Dit smartte hem diep, maar het vuurde zijn ijver aan. Vooral wijdde hij zich aan de onderwijzing der jeugd in de Heilige Schrift. De vrucht bleef niet achterwege. Na twee jaren had hij de voldoening, dat onder het jonge geslacht de prediking ingang vond. Welk een oorzaak van vreugde dit voor hem was, kan men eerst dan verstaan, wanneer men weet dat Feisser een hartgrondigen afkeer had van een klakkeloos overnemen van de dingen. De vruchten moesten niet aan den boom gebonden, maar door eigen innerlijke groeikracht daaruit gedreven worden. Door eigen inzicht moest het komen tot overtuiging en daarnaar gehandeld worden. Hij haatte alle onwaarachtigheid. “Spreek alzoo en doe alzoo” placht hij te zeggen. Dit stalende en sterkende beginsel, waaruit hij leefde, begon door te werken bij de jongeren, die nu vele ouderen voorbijstreefden en daardoor wel eens ergernis bij hen wekten. Feisser liet hen echter niet aan zich zelven over. Hij noodigde elk die tijd en lust vond om aan de pastorie te komen, waar dan de hoofdwaarheden der Christelijke belijdenis werden besproken. Een kleine kring gaf aan dien oproep gehoor en lieflijke [8] banden des geloofs en der liefde werden gevlochten. Anderen zagen dit met leede enigen aan en mompelden dat het op “Cocksianerij” begon te gelijken.[20] Ook verspreidde hij wel stichtelijke lectuur tot opscherping van de kennis der Waarheid. Om nog meerderen ook buiten de gemeente te bereiken, schreef hij het stichtelijk tractaat “Het eene en altoos noodige.”[21] “Wij gelooven en daarom spreken wij”, luidt het in de voorrede; “door eigene levenservaring op den weg tot een nuttig leven voor anderen, en tot eene gelukkige gemoedsgesteldheid voor mijzelven geleid, drong mij de zucht om het middel, waardoor zich dat een en ander bij mij is begonnen te ontwikkelen ook aan anderen aan te prijzen, in de hoop, dat de zegen des Heeren die poging niet geheel onvruchtbaar late.” De gedachtenwereld van Paulus was blijkens dit geschrift nog niet de zijne: mitsdien stond hij nog op een afstand van de kerkelijke orthodoxie. Een enkele aanhaling kan hier volstaan. “De mensch” verklaart hij, “die heden ten dage van God door middel van ouders geschapen wordt, zal wel niet verschillen van den eersten mensch, die zonder middel van ouders tot het aanzijn geroepen is.”[22] Het in 1837 aangevangen godgeleerd tijdschrift der Groninger school “Waarheid en Liefde” werd door hem dan ook met instemming vermeld. Twee jaar later heeft hij dit tractaat openlijk met alles wat hij “tegen de waarheid gesproken of geschreven” had, herroepen, God biddende, “dat Hij het voor anderen onschadelijk make en (hem vergeve.”[23]

Den beslissenden stoot tot dien omkeer ontving hij in den herfst van 1841, waarschijnlijk door het lezen van Newton's [9] “Cardiphonia”[24], een boek dat in die dagen in breeden kring zeer geliefd en op veler geestelijk leven van beslissenden invloed was. Alles wat hij tot dusverre aan zijn ziel had doorleefd, beschouwde hij nu als de voorbereidende genade van den grooten Herder en Opziener der zielen. Nu werd alle steunen op het schepsel en zijn wijsheid bij hem verbroken en trad het rijke leven bij genade alleen in. Nu zag hij alle dingen door andere oogen. Nu heette het van den mensch: “geen goeds woont in hem; zijn natuur is een vat vol zonde, een papier gansch bemorst en beklad door den Vorst der duisternis, vijandig tegen God en levendig werkzaam om het goddelijke uit te roeien en te weerstaan, zoolang hij maar kan.”[25] Nu was hem de Groninger theologie “een weer opwarmen van duizend en één dwalingen.” Nu zag hij een scherpe grenslijn getrokken door de menschen-wereld: “eenerzijds, de uitverkorenen, welken de genade der bekeering is gegeven, anderzijds, de verblinden en verharden die der waarheid ongehoorzaam zijn, waartoe zij ook gezet zijn.” Nu predikte hij met forschen metaalklank: de onmacht der menschen om eenige ziel te bekeeren, de souvereiniteit Gods in het gansche werk der zaligheid, het absolute onderscheid tusschen den naamchristen en den geloovige, tusschen bekeerd en onbekeerd. Dat dit op een botsing moest uitloopen met het aloude Drentsche dorpscommunisme ligt voor de hand. Zoolang het echter bij preeken bleef, kon men het nog verdragen, en zag men om de sympathieke persoonlijkheid van den prediker veel over het hoofd. Maar toen hij metterdaad aanstuurde op de vor-[10]-ming van een zuivere gemeente en daartoe in de eerste plaats den kerkeraad van “doode leden” wilde zuiveren barstte het smeulend vuur van wrevel moed los.[26]

Zaterdagmiddag 27 November 1842 was de kerkeraad der Nederlandsen Hervormde Gemeente te Gasselter-Nijveen bijeen ter benoeming van een paar kerkeraadsleden. Volgens oude zede stelde de aftredende ouderling zijn opvolger voor, die dan ook meestal gekozen werd. Dit was nu ook het geval. Hendrik Luis,die aftrad, wenschte in zijn plaats te zien Hendrik Theeuwes en met dezen werden op de nominatie geplaatst, Jan Thijssens, Klaas Kars en Hendrik Reiling. Feisser echter had niet den eerstgenoemden, dien hij onbekwaam achtte “als niet bezittende de kenmerken der genade”, maar den laatstgenoemden op het oog, dien hij kende als een godvruchtig belijder des Heeren. Doch hoe warm hij Reiling ook mocht aanbevelen, de kerkeraad koos Hendrik Theeuwes. Verontwaardigd en met het hart vol droefheid begaf Feisser na afloop der vergadering zich naar een godvruchtig huisgezin, dat hem zeer lief was, en stortte daar zijn gemoed uit. Midden in het gesprek trad iemand binnen, “van wien men nog al wat goeds meende te verwachten”, zoodat men ongedwongen doorpraatte. Feisser kwam er onomwonden voor uit: “de benoeming doet mij leed, ik zal pogingen aanwenden om Hendrik Theeuwes tot bedanken te bewegen.” Den volgenden morgen begaf hij zich tot den benoemde en legde hem het ambt van ouderling zoo zwaar op het hart, dat deze verklaarde: “ik wil gaarne van de zaak ontslagen zijn, als het zonder moeite of kosten kan geschieden.”[27] Feisser stelde hem gerust en [11] deed de belofte dat binnen enkele dagen een nieuwe keuze zou gedaan worden. Eenige oogenblikken later echter vertelde de zoon van Theeuwes aan zijn vader: “ik heb gehoord dat dominé u onwaardig keurt en u niet wil hebben als ouderling.” Wat was geschied? De persoon, die den vorigen avond bij het intieme gesprek tegenwoordig was geweest, had uit de school geklapt. En nu voelde Hendrik Theeuwes zich zoo beleedigd, dat hij terstond ouderling H. Bakker het bericht zond: “ik bedank niet, maar wil ouderling zijn.”

Vrijdag 3 December kwam de kerkeraad bijeen om tot een nieuwe benoeming over te gaan, maar hoe verbaasd zag de voorzitter op, toen het bericht werd voorgelezen, dat Hendrik Theeuwes niet had bedankt. Om zekerheid te hebben, begaf zich de kerkeraad naar zijn huis, waar een heftig tooneel voorviel. Feisser werd met smaadwoorden overladen en men weigerde hem bij het heengaan de hand te geven. Tot driemaal toe trachtte hij daarna Hendrik Theeuwes nog van zijn onbetamelijk gedrag te overtuigen en tot berouw te bewegen, maar het was alles tevergeefs. Toen deze ten laatste toch nog bedankte, moest er andermaal een keuze gedaan worden. De leeraar bond den kerkeraad nogmaals op het hart om “een waarheidminnend en godzalig man” te benoemen. “Doet gij dat niet”, zoo vermaande hij, “dan weiger ik den gekozene te bevestigen.”

“Dan is het 't best”, antwoordde ouderling Bakker, “om den aftredende te laten aanblijven, dat geeft althans de minste ergernis.”

Feisser hernam: “ik wil gaarne iets doen voor het welzijn en den vrede der gemeente, daarom zal ik in uw voorslag berusten, doch onder één beding: Hendrik Luis, die met zijn nominatie aanleiding heeft gegeven tot allerlei onaangenaamheden, moet daarover zijn leedwezen betuigen en beloven als een getrouw opziener zijn plicht te zullen vervullen.” De kerkeraad en de betrokken ouderling namen daarmede genoegen. Daarmede was de zaak afgedaan.

[12] Er lag echter nieuwe brandstof opgestapeld voor een tweede uitbarsting.

Feisser was secretaris van de plaatseljjke schoolcommissie. De schoolmeester van het dorp A.J. Kamps miste de rechte bekwaamheid voor zijn taak. Telkens vielen klachten over hem. En bij het klimmen der jaren werd het er niet beter op. Tot overmaat van ramp kreeg zijn zoon, die de school er nog zoo wat bovenop hield, een benoeming aan de nieuwe bijschool van den Nieuwveenschenmond. Feisser deed al het mogelijke om betere schooltoestanden in het leven te roepen, maar alles stuitte bij den eigenzinnigen meester op onwil af. Toen de Provinciale Staten en het Gemeentebestuur zich met de zaak inlieten, moest Feisser daarover rapport uitbrengen. Hij verklaarde daarin, dat meester Kamps geen goed onderricht gaf, dat er noodzakelijk een flinke adjunct-meester bij moest en dat de nieuw benoemde ondermeester meer onafhankelijk van het hoofd der school moest zijn. Toen hij begin Maart vóór de viering van het Heilig Avondmaal huisbezoek bij den meester deed, schold deze hem voor een lasteraar en leugenaar uit, die niet waardig was het Heilig Avondmaal te gebruiken, veel minder te bedienen. Hij bracht dit in de kerkeraadsvergadering bij de censura morum ter sprake en stelde voor meester te vragen of hij berouw gevoelde over zijn onbetamelijke uitdrukkingen. Deze toonde zich onverschillig, doch de censuur werd op hem niet toegepast. Toen na de voorbereidingspredikatie de leeraar de gemeente uitnoodigde om op te staan en de vragen te beantwoorden, stond ook de meester op. Feisser dacht dat hij tot andere gedachten was gekomen, maar na de middagpreek toonde hij zich nog even boosaardig.

Onder deze omstandigheden was het hem onmogelijk het Avondmaal te bedienen. Hij schreef een naburigen collega om deze taak van hem over te nemen en zoo bleef voor het oogenblik de zaak rusten.

Nu kwam echter van andere zijde een storm opsteken, n.l. van die der kerkvoogden, [13] Het bedehuis werd van lieverlede te klein. Vooral des winters zochten velen tevergeefs een zitplaats. Vergrooting was geen weelde en werd door een groot deel der gemeente begeerd. De kerkvoogden hadden daarvoor geen ooren. Feisser gaf hun meermalen onder vier oogen te kennen dat hij hun nalatigheid baatzuchtig en bekrompen vond. Hij bood hun aan om alleen en zonder iemand finantiëel te bezwaren, den verbouw voor zijn rekening te nemen, hopende door verkoop van de nieuwe zitplaatsen de kosten te dekken. Ook dit sloegen zij af. Wel zeiden zij een galerij te willen aanbrengen, doch dit was een halve, onpractische maatregel. Eindelijk noodigde Feisser hen uit tot een vriendschappelijke samenkomst met den kerkeraad om over de zaak nog eens te spreken. Zij sloegen dit af met de ronde betuiging, dat zij van zins waren nu niets aan de kerk te doen. Feisser verklaarde dien onwil als tegen den geest des Heeren en zeide hun aan, dat “wanneer zij daar geen berouw over gevoelden, zij geen gemeenschap met Jezus aan zijn tafel mochten hebben.” Dit deed hen in woede ontsteken en zeggen, dat zij zich om zijne vermaningen volstrekt niet bekreunden. In de kerkeraadsvergadering voor het Avondmaal, Woensdag 17 Mei 1843, verlangde Feisser dat aan Theeuwes en zijn beide zonen, aan meester A.J. Kamps, aan H.B. Hoogenesch en Harm Salomons als kerkvoogden het H. Avondmaal zou worden ontzegd, “wegens gebrek aan de rechte inzichten en gevoelens, welke bij een waar Christen vereischt worden.” De kerkeraad kon daartoe echter niet besluiten. Feisser bad hen nogmaals dringend “toch niet roekeloos de dierbare teekenen en onderpanden van Gods genade in Christus te laten verontreinigen en verzocht hun nogmaals hem te helpen in het vermanen en bestraffen van zondaren, die hunne belijdenis en belofte zoo weinig beleefden.' Na veel moeite gelukte het hem hun toezegging te verkrijgen tot onderteekening van een schriftelijk stuk, dat hij in zachte bewoordingen zou opstellen. Toen het hun evenwel den volgenden dag werd aangeboden, weigerden zij het te teekenen.

[14] Intusschen wilde hij nog een laatste poging doen om het Avondmaal te houden enkel met hen, die “den Heer lief hadden en gehoorzaamden.” Hij hield een ernstige voorbereidingspredikatie en schetste daarin de rechte kenmerken van den waardigen Avondmaalsganger. Aan do uitnoodiging om aan den disch plaats te nemen gaven slechts enkelen gehoor, waaronder ook Jan Theeuwes, een van de censurabele leden. Feissor brak het brood en goot den wijn in den beker, maar gaf ze niet rond. Hij zeide enkel: “degenen die vrijmoedigheid hebben het te gebruiken, kunnen het nemen.” Daarop beklom hij weer den kansel, las het slot van het formulier en ging na het “Amen” met een gebroken hart naar zijn woning.

Kort daarop, Zondag 21 Mei 1843, had de invulling plaats van de lijsten der schriftelijke kerkvisitatie. De kerkeraad beantwoordde eenparig de vragen betreffende den predikant gunstig, maar deze achtte zich bezwaard te verklaren, dat zij mede behulpzaam waren in het houden van opzicht over de gemeente. In een noot riep hij de tusschenkomst van het Klassikaal Bestuur in “om hem bij te staan in het opzicht over de gemeente naar Gods heilig Woord en de regelen onzer Hervormde kerk, vermits de predikant zelf niet gehoord, geloofd of gevolgd wordt.”

Een der kerkeraadsleden betuigde daarop: “ik heb spijt, dat ik uw persoon en werk heb goedgekeurd.” Een ander hield hem voor: “gij moogt toch den duivel niet langer dienen.” Toen Feisser hun schriftelijk vroeg 1e of zij allen zoo over hem dachten, 2e' welke bewijzen zij hadden voor zulke gezegden en hun tevens beloofde, dat hij zich bij gegronde beschuldiging onder censuur zou stellen, terwijl hij, bij gebreke van dien, een aanklacht tegen den lasteraar zou indienen bij het Klassikaal Bestuur, ontving hij daarop geen antwoord. Den volgenden Zondag, verklaarde hij aan den kerkeraad, dat hij hun de rechterhand der gemeenschap niet langer kon geven, tenzij zij zich door Gods genade mochten veranderen.

[15] In deze donkere dagen kwam onder de bestaande wanverhoudingen de toestand der kerk hem steeds onschriftuurlijker voor en werd in zijn ziel het verlangen sterker naar een zuivere gemeente van geloovigen. Hij ontwierp daarvan een beeld in de vergadering van den Ring Assen, gehouden te Assen 28 Juni 1843, waar hij in een lezing een antwoord gaf op de vraag: welk begrip behooren wij ons te vormen van de gemeente des Heeren?[28]

Daar de toestand steeds meer gespannen werd, riep Feisser de tusschenkomst in van het Klassikaal Bestuur. Den 18den Augustus verschenen Ds. W.I. van Loenen te Anloo en Ds. H. Dorenbos te Hijkersmilde als gecommitteerden om een buitengewone persoonlijke kerkvisitatie te houden. Feisser verlangde 1^e afzetting van de ouderlingen H. Bakker, H. Luis, en Salomon KI. Salomons; 2^e hun censureering, totdat God hen tot bekeering zou geleid hebben; 3^e  bevestiging van de censuur der lidmaten, door hem als censurabel aangewezen; 4^e vrijstelling van de bediening des Doops en des H. Avondmaals tot den tijd dat er een nieuwe kerkeraad zou geconstitueerd zijn, die hem behulpzaam zou zijn in het beoordeelen der leden, in zoover n.l. de teekenen van het Genadeverbond alleen voor geloovigen verordineerd zijn en voor de kinderen der geloovigen.”[29] De leden van het Klassikaal Bestuur drongen, eer zij tot nader onderzoek overgingen, eerst op verzoening aan. Feisser was daartoe bereid, mits de kerkeraad schuld beleed en beloofde voortaan in het ambt naar Gods Woord getrouw te zullen handelen. Daar deze dit niet verkoos te doen, gevoelde Feisser zich ook bezwaard “om den vrede te krijgen ten koste van de waarheid en den Goddelijken wil,”

Daarop begon dan nu het onderzoek naar de bestaande geschillen. De kerkeraad bracht het bezwaar in, dat de [16] voorganger te ver ging. Een der ouderlingen noemde het uit elkander rukken van geloovigen en ongeloovigen een goddeloos stuk.

Feisser verzocht den gecommitteerden andermaal hem van de verplichting der bediening van Doop en Avondmaal te ontslaan, tot een nieuwe kerkeraad was geformeerd. Zij antwoordden, dat hun daartoe de bevoegdheid ontbrak, en dat hij geroepen was volgens Schrift en Belijdenis om met het gebruik dezer genademiddelen door te gaan. Feisser hernam: “ik zal het doen, wanneer gij en de kerkeraad de verantwoording van die zaak voor God en Jezus op u neemt,” Zij zeiden: “neen, gij zelf hebt de verantwoordelijkheid daarvan te dragen.”

Toen verschenen ter vergadering de kerkvoogden H. Salomons en H.B. Hogenesch benevens meester Kamps en Hendrik Theeuwes met zijn zoon, zich allen beklagende, dat zij door den predikant waren verongelijkt wegens diens afraden van het Heilig Avondmaal. Laatstgenoemden scholden hem zelfs voor een lasteraar, daar hij de vorige leeraars Schotsman, Verweij en Roessingh aangewreven zou hebben, dat zij de waarheid niet predikten.[30]

Toen de tijd van het herfstavondmaal aanbrak weigerde de kerkeraad, evenals vroeger, tucht op de censurabele leden uit te oefenen. Feisser zeide: “dan zullen wij het Avondmaal niet vieren.” Ouderling Luis liet daarop volgen: “er is ook niet zooveel aan gelegen; een stellige plicht der Christenen is het niet.”

Feisser gaf hiervan kennis aan het Klassikaal Bestuur en voegde daaraan het volgende toe:

“Vernemende dat onze Hervormde kerk begeerd en ontvangen heeft, om alleen naar Gods heilig Woord te gelooven en te handelen, zoo betuig, ik dat ik in mijn geweten thans [17] bijzonder bezwaard ben in het stuk van den doop der kleine kinderen. Ik verzoek derhalve daarvan vrijgelaten te worden, totdat de Heer mij door een of ander middel van het geoorloofde dezer zaak zal overtuigd hebben, waartoe ik ook de kerkelijke besturen minzaam uitnoodig.” Tegelijkertijd gaf hij rekenschap van zijn gevoelens in het vlugschrift “Waakt op!” waarin hij het volgende verhaalt: “Van liever lede, van licht tot licht voortgeleid door Hem, Die mij uit de duisternis getrokken en overgebracht heeft tot het Koninkrijk des Zoons Zijner liefde, geloof ik thans tot den opbouw van dat Koninkrijk werkzaam te moeten zijn; bevindende ik ook getuigenis van Gods genade in mij, dat ik zelfs mijne ziel den Heer wensen over te geven, indien Hij haar van mij mogt eischen, in Zijnen dienst en tot Zijne verheerlijking.

Vroeger wist ik niet beter: ik was onwijs, ongehoorzaam, dwalende, menigerlei begeerlijkheden en wellusten dienende, in boosheid en nijdigheid levende, hatelijk en de anderen hatende. Bij dezen herroep ik dus plegtig alles wat ik, in dien staat van mijne verblinde ziel, tegen de waarheid gesproken of geschreven heb; terwijl ik God bidde, dat Hij het voor anderen onschadelijk make en mij vergeve.”[31]

Hij ziet de kerk overgeleverd aan anarchie. Ook de Afscheiding, zonder vastheid van beginsel en zonder éénheid, heeft geen toekomst. Hoewel een vreedzaam leven hem toelacht, bindt hij den strijd aan om de gemeente te ordenen, dat ze waarlijk het lichaam Christi zij. Dit is eenvoudig een voortzetting van de Reformatie. Zegeviert echter de overste der macht des luchts, dan wil hij geen oogenblik langer in de kerkgemeenschap blijven. Het wezen der ware gemeente Gods beschrijft Paulus I Cor. 12:12—30. Zijn pogen is de diepgezonken kerk tot dat ideaal op te heffen. De geloovigen moeten zich aangorden om het lichaam des Heeren te zuiveren van het groot getal naamchristenen. De deur [18] moet niet te ver open. De poort is eng en de weg is smal. Liever honderd moedige, geoefende krijgers dan tien duizend vreesachtige en ongeordende soldaten. Bovenal hoede de gemeente zich voor leeraars die de kenmerken der genade missen.[32]

Zijn gedachten over den doop zijn aldus: “Alleen geloovigen mogen gedoopt worden. De kinderdoop is lang na de Apostolische tijden, tegen het bevel des Heeren aan, in de kerk ingeslopen. Indien het Gode behagen mag, wederom eene kerk tot stand te brengen, gefundeerd op den Heere Jezus en de Apostelen, dan zal ook wel eene der eerste bepalingen bij die kerk worden, dat men alleen de geloovigen doope. Men versta mij wel, niet de volwassenen of bejaarden, omdat die zoo oud zijn of zooveel weten; maar de geloovigen, die eerst van den Heer geroepen, en als zoodanig kenbaar geworden zijn.

De doop der kinderen is, in betrekking tot kinderen, welke onbegenadigd in hunne zonden blijven, eene misdaad tegen God, doordien men alsdan het teeken van het genadeverbond aan dezulken geeft, met welke God zelve het verbond niet toont aan te gaan. Terwijl het doopen van begenadigde kinderen, op zijn zachtst genomen, een vooruitloopen van den Heer is, 't welk ons, die van die begenadiging vóór het geloof en de bekeering geene kennis kunnen dragen, geenszins betaamt of vrij staat.

Op den blooten waterdoop, voor zoo ver die in de plaats der besnijdenis, die met handen geschiedt, in de plaats is gekomen, zoude men voegzaam de woorden van den Apostel Paulus kunnen toepassen, I Cor. 7:19 en Rom. 2:25— 29. Voor de plegtigheid des tegenwoordigen kinderdoops konde men dan in de plaats brengen het voorstellen aan den Heer naar Luk. 2:22—24 gepaard met de oplegging der handen naar Mark. 10:16.”[33]

[19] Toen hij deze gewetenskreet had geslaakt, werd hij van alle kanten overstelpt met aanzoeken om zijn denkbeelden nog wat duidelijker en krachtiger te ontwikkelen, daar het hier zulke diepingrijpende zaken gold. Hij gaf toen in September 1843 uit zijn: “Beknopte Aanwijzing van het ongeoorloofde in den doop der kleine kinderen”, waarin hij de schriftuurlijke, de historische en kerkelijke bezwaren tegen den kinderdoop opsomde en de voornaamste gronden welke daarvoor worden aangevoerd, weerlegde.[34]

Een man van overtuiging als hij kon het natuurlijk niet bij schrijven laten. De censuurkwestie had hem reeds doen kennen als een man van de daad. Zijn leuze was: “spreek alzoo, doe alzoo.” Toen zich dan ook in den zomer van 1843 ouders bij hem vervoegden om hunne kinderen te laten doopen, maakte hij hun met zijne bezwaren bekend. Een beslissing van de hoogere kerkbesturen zou misschien de zaak oplossen. Daarmede namen de ouders voorloopig genoegen. Doch daar kwam Jan Theeuwes, dezelfde die tegen de vermaning aan den Avondmaalsdisch had plaatsgenomen, en verlangde zijn kind gedoopt te hebben.

Feisser vroeg hem: “Waarom is dit uw verlangen?”

Hij antwoordde: “Omdat het overal geschiedt en de zaak ook hier gebruikelijk is.”

“Kunt gij de vragen van het doopsformulier wel naar waarheid beantwoorden ?”

“Neen, volstrekt niet.”

“Acht gij dan de doop van eênig belang voor de ziel van uw kind?”

“Neen, maar het zal toch gedoopt worden.” Met deze woorden vertrok hij. Twee dagen later, 26 Sept. 1843 verschenen aan de pas-[20]-torie twee ouderlingen met den vader van het kind, om den voorganger der gemeente op te wekken tot de doopsbediening. Zij deden dit o.a. met de woorden: “gij zijt onze knecht en wordt er voor beloond om ons werk te doen.” Feisser bleef kalm en zeide: “ik ben geen knecht van menschen, maar sta alleen in den dienst van God en de waarheid.” Zij overhandigden hem toen een missive van het Klassikaal Bestuur, waarin de kerkeraad tot eendracht en vrede vermaand, en de leeraar in het bijzonder opgewekt werd om volgens zijn eens gedane belofte Doop en Avondmaal te bedienen. Na lezing daarvan bood Feisser aan, gemeenschappelijk den brief te beantwoorden. Dit weigerden zij, zeggende: “dat kunnen wij alleen wel doen.”

Feisser schreef toen aan het Klassikaal Bestuur, dat hij bezwaar vond eene belofte die hij in onwetendheid gedaan had en nu niet meer accoord niet Gods Woord bevond, na te komen. Tevens legde hij er bij over eene schets van zijn voornaamste gronden tegen den kinderdoop, met verzoek om ze aan de synode of aan de academie ter toetsing op te zenden.

De beroering door dit alles in de gemeente teweeg gebracht was groot. De hartstochten werden door eenige belhamels opgezweept, zoodat op een Octoberavond de glazen in de pastorie werden ingegooid. Tot buiten de grenzen van kerspel en provincie en vaderland drong het gerucht door van den predikant die niet doopen wilde. Veler oogen waren op hem gericht. Op zekeren dag kreeg hij bezoek van drie eerwaarde Bentheimer mannen uit het dorp Velthuizen in hun volksaardige kleederdracht, die hem het beroep naar hun gemeente aanboden met de bepaling dat hij als oudste predikant vrijgesteld zou zijn van doop en avondmaalsbediening.[35] Alle hinderpalen zouden dus zijn weggenomen. Doch hij zag er een verzoeking Gods in en wenschte tot geen prijs in een [21] scheeve positie te komen tegenover wat hij beleed als de Waarheid. Daarom, hij bedankte.

Ook de Afgescheidenen hadden nog eenige hoop hem te winnen voor hun kerk. Hij had zich anders verre van vriendelijk over hen uitgelaten. Zij zetten, naar zijn overtuiging, hun deuren veel te wijd open.[36] Maar zijn strijd tegen de volkskerk en haar besturen maakte hun sympathie gaande. Toen Ds. Brummelkamp met een paar vrienden eens in de buurt was, liet hij Feisser weten dat een onderhoud hem aangenaam zou zijn. Er had dan ook een samenspreking plaats, maar al spoedig openbaarde zich verscheidenheid des geestes, die samenwerking uitsloot. De Gereformeerde broeders waren hem te schoolsch; “'t zat hun anderhalve voet te hoog”; hij was hun te vrij en zijn doopsopvatting een onoverkomelijke hinderpaal.[37]

Het Klassikaal Bestuur scheen de zaak nog hoofdzakelijk te beschouwen als een verschil tusschen leeraar en eenige kerkeraads- en gemeenteleden.[38] Feisser wees er echter op dat het hier enkel gold de orde in de kerk, de vraag: of men aan onkundige en onbekeerde menschen de teekenen ₍en zegelen van Gods genadeverbond mocht uitreiken. De gemeente, het lichaam van Christus, zuiver te bewaren, dat alleen bedoelde hij. En daarin lag voor hem ook opgesloten net welzijn zijner medezondaren. Hij zocht niet te kwellen of te benadeelen, maar te waarschuwen, de valsche gerustheid te verstoren en te leiden tot Hem bij Wien alleen ware rust is. Den 9den November kwam een commissie uit het Klassikaal Bestuur[39] om nog eens den predikant, kerkeraad, kerkvoogden en andere lidmaten te hooren. Feisser betuigde nogmaals als in de tegenwoordigheid Gods, dat hij van zijn [22] gevoelens omtrent kerk, tucht, doop en Avondmaal geen duimbreed afweek.

Drie weken later werd de zaak in handen gesteld van het Provinciaal Kerkbestuur[40] en 19 Dec. moest Feisser verschijnen voor een commissie uit dat Bestuur[41] om hem te hooren over de bezwaren door het Klassikaal Bestuur van Assen tegen hem ingebracht. Hij verklaarde nogmaals dat hij den kinderdoop en het Avondmaal met onbekeerden verwierp. Op de vraag of hij zich in staat achtte om te kunnen beoordeelen wie tot het H. A. gerechtigd waren en wie niet, antwoordde hij: “ik durf dit zeggen door genade, dat als ik eenige jaren met iemand omgegaan, zijn wandel gadegeslagen en meermalen met hem gesproken heb over den weg des heus en het leven des geestes, dat ik mij dan wel eenigszins bekwaam gevoel om te verklaren of zoo iemand onder de bekeerden of onbekeerden gesteld moet worden.”[42]

Dienzelfden avond kwam het gansene Provinciaal Kerkbestuur samen en verklaarde hem ontzet van zijn ambt wegens stellige weigering van een gedeelte van zijn dienst en het stichten van ergernis en wanorde. Hij mocht de feestbeurten nog waarnemen en hij kreeg zijn tractement tot 1 januari uitbetaald. Op Nieuwjaarsmorgen 1844 las Ds. J.G. Borgesius Hemmes, predikant te Eexta het vonnis van afzetting bij het begin der godsdienstoefening aan de gemeente voor.[43]

Daar stond hij dan nu beroofd van eer, brood en onderdak. Zijn ouders beschouwden hem als een dwaas. Zijn moeder wilde hem niet meer zien. Zijn vroegere vrienden ontweken hem als ware hij door een besmettelijke ziekte aangetast. Heel de toenmalige kerkelijke wereld zag in hem [23] een dweeper. Gelukkig had hij een vrouw die hem verstond en moedig de donkere toekomst met hem tegenging. Zij heette Karsina Hovingh Wichers,[44] een zijner leerlingen met wie hij 27 October 1841 in het huwelijk was getreden. Vermoedelijk is het echtpaar na de afzetting eerst gehuisvest geweest bij haar ouders.[45] Hij geloofde aan de doorwerking van zijn beginsel, maar ten koste van arbeid en strijd. Hij vatte daarom de pen op en schreef in Februari 1844 zijn tractaat “Die den Geest Christi niet heeft, die komt Hem niet toe! Eene noodige waarschuwing voor alle heilzoekende zielen onder de Afgescheidenen en Niet-Afgescheidenen in Nederland.”[46] Hij handelt daarin over het wezen, de namen en het werk des Heiligen Geestes en beantwoordt dan deze drie vragen: 1^e wat is het den Heiligen Geest niet te hebben? 2^e den Heer Jezus niet toe te behooren? 3^e Dien Geest te hebben en des Heeren eigendom te zijn.

Als proeve van inhoud strekke dit citaat:[47] “Behaagt het den vrijmagtigen God, om, onder de prediking van Christus, door den Heiligen Geest deze of gene ziel tot het geloof te bewegen, dan verandert die ziel van overste of heer. Dien zij vroeger, in duisterheid des verstands en verkeerdheid van hart, aanhing en diende, dien verlaat zij voortaan; zij zegt hem den dienst op en begeeft zich tot den nieuwen Heer, den oversten Leidsman ter zaligheid, Jezus Christus. Dan behoort zij ook eerst tot de gemeente, en ontvangt als zoodanig het nieuwe veldteeken, den H. Doop als teeken en zegel des met de ziel aangeganen Goddelijken genadeverbonds. Och! dat zij die geestelijk wenschen genoemd te worden, dit ook geestelijk bezien mogten, en geen bloot vleesch en bloed onder de ten eeuwi-[24]-gen leven herborene lidmaten Christi, door den waterdoop mogten ingelijfd achten, naar het verkeerd toegepaste formulier des Doops, bij de Gereformeerde kerk gebruikelijk. Vleesch en bloed kan en zal Gods koninkrijk niet beerven, en: tenzij iemand wederom geboren zij, hij kan het koninkrijk Gods niet ingaan, en nogmaals, die den Geest Christi niet heeft, die komt Hem niet toe.

Het is volstrekt mijne meening niet, om de gemeente Gods en Christi buiten betrekking tot de wereld te zetten, alsof ik alle menschen die nog niet bekeerd zijn hard en liefdeloos verstiet. Neen, liefde tot allen, ook tot den verst afgedwaalden zondaar, heeft de ware geloovige, maar hij acht hem daarom nog geen broeder te zijn. De Gemeente Gods is een eiland en de wereld de zee; die nu op het eiland behouden zijn visschen gaarne, of zij ook nog anderen uit de zee tot zich mogten zien toegebragt door Hem die ook de visschen in het net moet leiden. En is er dan iemand gevangen tot opluistering van Jezus Koninkrijk; heeft de Vader uit vrije genade iemand van den dood gered; is hij des H. Geestes deelachtig geworden, dan is er blijdschap over deze zaak in den hemel en ook reeds op aarde onder alle ware kinderen Gods, hoe fel ook de satan er tegen woede.”

Nog in den loop van datzelfde jaar gaf hij uit zijn “Getrouw Verhaal”,[48] waarin hij breedvoerig verslag gaf van zijn werkzaamheden en lotgevallen te Gasselter-Nijveen. In het voorbericht noemt hij zijn pogingen om de gemeente te zuiveren “een arbeiden aan de Reformatie van de Reformatie.” Aan het slot van het verhaal getuigt hij: “zoo geniet ik dan nu het zalige voorregt van om Christus en der waarheid wil, gesmaad en als kwaad verworpen te zijn.”

Hoewel geen broodgebrek lijdend, moest hij zich bekrimpen in de eerste levensbehoeften. En hij, die voor honderden gesproken had en gevierd was en geliefd, diende nu des [25] Zondags slecht een handvol getrouwen in een vertrek van zijn schamele woning met het Woord. Zoo verstreek ongeveer een half jaar, toen het gerucht van zijn afzetting de Baptistengemeente te Hamburg bereikte.

In Duitschland hadden Feisser's beschouwingen over het gemeentelijke leven reeds ettelijke jaren geleden bij velen ingang gevonden. De prediking en de apostolische ijver van het driemanschap Oncken, Köbner en Lehmaijn, die het vasteland van Europa omvademden, schoot trots feilen tegenstand van kerk en overheid, als een vruchtbaar zaad op.[49] In vele plaatsen van Noord- en Zuid-Duitschland was het reeds tot gemeentestichting gekomen. En elk lid dier gemeenten was zendeling mee en ontzag tijd noch kracht om de “waarheid” te verbreiden. De beweging drong door tot het Oldenburgsche, Jeverland en Oost-Friesland, waar het eenvoudig getuigenis van rondreizende colporteurs en ambachtslieden velen trok. Zoo kwam het, dat in November 1844 J. Köbner te Hamburg en A. F. Remmers, een uitnemend lid der gemeente te Jever, bij een bezoek aan deze streken, in overleg met de Hamburger gemeente en haar voorganger J.G. Oncken, zich nader omtrent de zaak Feisser gingen vergewissen en doorreisden naar Gasselter-Nijveen. Tegen den avond meldden zij zich bij hem aan en na eenigen tijd met hem gesproken te hebben, gaven zij den wensen te kennen gaarne dien nacht te willen overblijven. De zorgvolle huismoeder aarzelde. Zij hadden in den laatsten tijd meer “vrome” bezoekers gehad, die later bleken bedriegers te zijn. Maar gedachtig aan het Schriftwoord: “vergeet de herbergzaamheid niet, want hierdoor hebben sommigen onwetend engelen geherbergd”, maakte zij alles voor de onverwachte gasten gereed. Weinig vermoedde zij, dat dit bezoek verreikende gevolgen zou hebben. Köbner en Remmers bleven enkele [26] dagen. Vele dingen werden besproken, allerhande mededeelingen gedaan omtrent den arbeid in Duitschland, meegebrachte tractaten gelezen en overwogen. Geen wonder, dat nieuwe vergezichten zich ontsloten voor Feissers oog. Hij had nog nimmer van het Baptisme gehoord en zelfs over zijn eigen doop niet nagedacht. Doch nu kwam hij tot de vaste overtuiging, “dat de eenige, juiste vorm van den doop de ondergang was in het water en hij zich zelf als ongedoopt moest beschouwen.” Kübner dacht dan ook niet anders of zijn gastheer zou zich terstond laten doopen. Maar Feisser wilde eerst met zijn getrouwen spreken, die de volkskerk den rug hadden toegekeerd. Hij beloofde den uitslag van die samenspreking naar Hamburg te zullen schrijven. Het drietal nam biddend afscheid, in het besef dat een duurzame band was gelegd en in de hoop op een spoedig wederzien.[50] Feisser's mededeelingen roerden de harten van den kleinen broederkring diep. In een omgeving die zich krampachtig vastklemde aan de voorvaderlijke zeden en gebruiken, was elke afwijking daarvan contrabande, zoodat lang niet allen nog zijn slotsom overnamen: “uw doop als kind is geen doop, wel de begraving van den geloovige in het water.” Ook bij hemzelf verdrongen zich nog allerlei vragen. Kwetste b.v. de vrouwendoop niet het schaamtegevoel? Maar Köbner troostte hem met de gedachte: “de Heer zal alles regelen, zal wijsheid en kracht schenken.” Tevens meldde hij dat hij in het voorjaar van 1845 hoopte te komen, ofschoon de tegenwoordigheid van Oncken van meer nut zou zijn, “daar de Heer hem met voortreffelijke geestesgaven had toegerust.[51] Bij nadere overweging oordeelde Oncken echter, dat het beter was om eerst nog eens persoonlijk kennis te maken. Hij zou de reiskosten wel betalen. En zoo reisde Feisser begin Mei naar Hamburg, waar men al heel spoedig en ten volle van zijn ijver en van de zuiverheid zijner bijbelsche [27] inzichten overtuigd werd.[52] In gezelschap van Köbner keerde hij terug en werd de beslissende stap gedaan waarnaar de harten met reikhalzend verlangen hadden uitgezien en die hun een daad was van gehoorzaamheid aan den Heer.

Op den stillen Zondagavond van 15 Mei 1845[53] begaf zich de broederschap naar de hoeve van Roelof Reiling aan den Nijveenschen mond. Een schuurtje, dat nog bijna onveranderd op dezelfde plek aanwezig is, diende voor kleedvertrek. Zeven, hetzelfde symbolieke getal, waarmede de Hamburger gemeente begon, maakten zich voor de plechtigheid gereed. In de veenvaart, ongeveer twee honderd meter van de hoeve, was een ondiepte, die zich bij uitstek voor den doop leende, Köbner als dooper daalde af in het water. Hij werd gevolgd door Feisser, den scheepskapitein Arend Speelman te Nieuwe Pekela, Roelof Reiling en zijn vrouw Geertruida Teissens, benevens de drie gebroeders Willem, Jannes en Hendrik Kruit allen te Gasselter-Nijveen. Deze lieten zich door Köbner begraven in den vloed om als afgewasschenen daaruit op te komen. Na van kleed te zijn verwisseld begaven zij zich naar de hoeve. Köbner las den 92sten psalm voor, het sabbathslied en sprak in het bijzonder over de woorden: “Gij hebt mij verblijd, Heere, door uwe daden; ik zal juichen over de werken Uwer handen. O Heere, hoe groot zijn Uwe werken, zeer diep zijn Uwe gedachten.”[54] Daarna werd Feisser tot herder en leeraar, Roelof Reiling tot diaken gekozen, en als zoodanig door Köbner geordend. Hiermede was de eerste “gemeente van gedoopte Christenen” in Nederland openbaar geworden. Een liefelijke vrede vervulde de harten. “Het was ons”, schreef Feisser, “alsof wij nu door de rechte poort waren ingegaan, waarvan Bunjan in zijn [28] “Christenreis” spreekt en niet over den muur geklommen, ofschoon die gewoonte reeds meer dan duizend jaar oud is.”[55]

De gedane stap bracht zoowel vijandschap als hechter samenbinding te weeg. De eigenaar der woning van de gelbroeders Kruit zei hun op staanden voet de huur op. Anderen stelden hen echter in staat den noodigen grond te koopen, waarop een nieuw huis in zoden werd gezet. De broederschap, die tot dusverre uit ongeveer vijf en dertig leden bestond, slonk nu opeens tot vijftien. Kort daarna richtten zij een adres aan Z.M. den Koning, “strekkende ter bekoming van toelating tot het inrichten eener Christelijke Afgescheidene gemeente.” Zij bewandelden, om bij de Regeering erkend te worden, ook denzelfden weg als de Afgescheidenen. Zij gaven als hun belijdenis de Gereformeerde op, met uitzondering van den doop. Zij verklaarden dat zij zich hielden aan het woord van den Heer Jezus en zijne dicipelen en dit gezond en eenvoudig verklaard. Zij gaven de verzekering, dat zij niets nieuws beoogden en dat het verschil tusschen hun gemeenschap en de bestaande kerkgenootschappen meer bestond in geloof en leven dan wel in kennis en beschouwing. Zij betuigden niets te bedoelen, dan in deze wereld matig, rechtvaardig en godzalig te leven, verwachtende de zalige verschijning van hun Heer en Zaligmaker. Omtrent den eed gaven zij geen specialen regel.[56] De gemeente zou haar openbaren eeredienst uitoefenen te Gasselter-Nijveen in een te stichten gebouw op het perceel bouwland ten Oosten van de zoogenaamde Schreijerswijk aan de Vaart.[57] Bij koninklijk besluit van 13 Augustus 1845 werd, op rapport van den Minister van Eeredienst van 19 Juli, de verzochte toelating aan de adressanten ver-[29]-leend.[58] Zij voelden zich als één lichaam, het lichaam des Heeren, Zijn gemeente,[59] staande tegenover een vijandige wereld, vol vrees om door woord en wandel smaadheid te brengen over hun belijdenis en den Naam des Heeren. Een hunner had op een boelgoed een te hoog bod gedaan en toeslag gekregen. Toen het op betalen aankwam was hij daartoe niet in staat, wat veel opspraak gaf. In zijn verlegenheid ging hij naar Feisser, maar deze zat zelf in financieele moeilijkheden en moest ook door anderen worden gesteund. Toch kon deze smaad niet op hen blijven rusten. En één redmiddel nog restte: het antieke tafelzilver en enkele sieraden, gedenkstukken van vroeger jaren toen men nog in de “wereld” leefde, zou hij laten verkoopen. Een en ander werd in een pakje saamgebonden en den broeder meegegeven. Met een bezwaard hart liep deze naar Nieuwe Pekela, doch eerst nam hij nog even een kijkje bij kapitein A. Speelman, wien hij het geval vertelde. Deze wilde echter onder geen beding dat Feisser zijn familiesouvenirs zou missen en stelde den broeder de benoodigde som gelds ter hand om zijn schuld af te doen. Er was een zuster der gemeente die naar algemeen gevoelen blijk gaf van hebzucht. Bepaalde feiten konden niet genoemd worden, maar de karaktertrek was onmiskenbaar. De gemeente oordeelde dat dit haar onder het oog moest worden gebracht. Zuster Feisser werd daarvoor aangewezen. Zij zag er echter zeer tegen op, doch zij herinnerde zich in een boek van Thomas Adam gelezen te hebben, dat eer men een ander zijn zonden voorhield, men voor hem moest bidden. Zij deed dit én voor deze zuster én voor zich zelf en ging toen heen om haar moeilijke taak te vervullen. Zij vond een geopend oor en hart en nooit werd sedert dien tijd inhaligheid bij deze zuster bespeurd, maar steeds een milde hand.

[30] Feisser zocht gelegenheid om op verschillende plaatsen te prediken, doch alle deuren waren voor hem gesloten en zijn tractaten werden niet verkocht. Hij klaagde zijn nood aan Oncken, die voor herstel van zijn geschokte gezondheid zeebaden op Helgoland gebruikte. Deze schreef hem, er was geen reden om zoo terneergeslagen te zijn. Niets anders viel te wachten. “Ten allen tijde heeft de waarheid denzelfden strijd gehad en in het kerkelijk-orthodoxe Holland moet dat in bijzondere mate het geval zijn. De doopwaarheid grijpt zoo diep in het wezen van alle staatskerken en van andere kerkgemeenschappen, die het Evangelisch standpunt verlaten hebben in, dat wij niet dan op den krachtigsten tegenstand hebben te rekenen.” Hij raadt hem aan eenige populaire geschriften, waarvan één over den Doop, in het licht te geven. Tevens stelt hij zijn komst over eenige weken in het vooruitzicht, als hij over Holland en langs den Rijn naar Stuttgart zal reizen. Zij zouden elkander dan te Amsterdam kunnen ontmoeten, waar eenigen den doop verlangden.[60]

Ook aan Köbner stortte hij zijn hart uit. Deze beurde hem op met het beeld van den eersten zendeling in een ver en vreemd land, die aldaar een begin komt maken met het Koninkrijk Gods. “Deze gaat naar zijn post met de blijdste verwachtingen, maar ziet ze weldra schijnbaar in rook opgaan en de jaren snellen voorbij in de woeste eenzaamheid zonder dat hij vrucht op den arbeid ziet. En toch is zulk een tijd van beproeving menigmaal de grondslag van toekomstige heerlijke dingen geworden. Wie weet, zoo vraagt hij, wat uit uw tegenwoordige werkeloosheid en uit uw geduldig wachten nog eens voor Nederland zal openbaar worden.”[61]

[31] Feisser's echtgenoote, de trouwe Karsina, was nog steeds niet gedoopt. Zij had zich wegens haar zwangeren toestand niet bij het eerste zevental kunnen voegen. Toen nu Oncken in September 1845 te Gasselter-Nijveen kwam, ontving ook zij het lang begeerde waterbad.

De kleine gemeente kwam geregeld samen om te volharden in de leer der apostelen en in de gemeenschap en in de breking des broods en in de gebeden. Maar op dat alles werd een donkere schaduw geworpen door den wankelen gezondheidstoestand van haar voorganger. Hoe moeilijk viel “het hem geregeld de gemeenschap te onderhouden, die hem zoo liefelijk was, met Hendrik Kruit aan den Boerveenschen mond! En hoe smartte het hem als hij van een voorgenomen bezoek moest afzien. “Wat verlangde”, zoo schreef hij met het oog op zijn eigen toestand, “Paulus soms hartelijk en vurig naar de tegenwoordigheid der geroepen heiligen! Rom. 15:23, 34; Philipp. 1:3, 8. En geen wonder ook! Want waar zullen wij het op deze wereld ook anders zoeken? De wereld kent ons niet en heeft ons niet lief, omdat zij den Vader en den Zoon evenmin kennen of liefhebben. In de ijdele en voorbijgaande dingen, die om ons henen zijn, kunnen wij ook niet rusten, veel min ons verzadigen. Naast de gemeenschap met den Drieëenigen God (door 't gebruik van Zijn woord en 't gebed) blijft ons dan wel niets over dan elkanders vertroosting, besturing en opwekking en wel ons, dat wij van beide die groote bronnen van ons heil niet geheel verstoken zijn; ja! al is het laatste ook wat heilzamer en moeilijker soms, het eerste behoeft ons toch nooit en nergens te ontbreken. Ik behoef u dan wel niet te zeggen dat ik kom, zoodra ik kan.”[62] De toestand werd evenwel ernstiger en dreigde zijn geheele gestel te ondermijnen. Het zag er donker uit. Een brief van Ds. J. de Liefde te Zutphen, met wien hij in geregelde correspondentie stond, bracht licht. Deze ried hem aan een [32] waterkuur te ondergaan te Lewin bij Leitmeritz, eenige uren achter Dresden. En de mannen, die hem daartoe het volgend jaar in staat stelden, waren Oncken en een stille weldoener in Holland. Op 15 Mei 1846 begaf hij zich te voet langs zwaar beslijkte kleiwegen op reis over Nieuwe Schans en Weener naar Leer. Daar verkondigde hij het Woord in een kleinen kring van broeders en zusters en deze gaven hem hoop dat er eerlang een gemeente zou worden gesticht. Over Aurich ging hij deels per as, deels te voet naar Jever, waar hij recht broederlijk door broeder A. F. Remmers werd ontvangen. Ook hier mocht hij aan de gemeente, die uit slechts twintig zielen bestond, het Woord brengen en met haar het Avondmaal vieren. Hoewel Hamburg buiten zijn reiskoers lag, kon hij niet aan de begeerte weerstand bieden de gemeente te bezoeken. Zijn indrukken beschrijft hij aldus: “In Hamburg heb ik het zeer goed gehad, ik ben er wel vermoeid doch gezond uit weggegaan. De gemeente aldaar is vrij wel naar het mij voorkomt, ofschoon het gemoedelijke en bevindelijke naar het mij toeschijnt al te zeer voorheerscht. Wat het eigenlijke, het dagelijksche leven betreft, dunkt mij dat zij het zoo nauw niet nemen, als wij het wel doen. De gemoedsgesteldheid is bij hen het voornaamste, hoewel zij toch het godzalige en gehoorzame leven niet geheel verwaarloozen en wel degelijk op elkander acht geven. In de vergadering der gemeente gaat het bijzonder goed toe. Ik kan niet anders zien of het geschiedt daar alles naar Gods Woord. Intusschen kan het niet anders Of er vermengt zich ook nog iets verkeerds en gebrekkigs met het goede, daar men zulks noodzakelijk bij wezens verwachten moet, welker kenmerk onvolmaaktheid is. Als men in zulk een gemeente verkeert, dan wordt men weer levendig en vroolijk door de groote dingen die de barmhartige God nog steeds doet. Het toebrengen van zielen tot Jezus' kudde is een van de zaligste gebeurtenissen, die de Christen aanschouwen mag en strekt niet weinig tot de versterking en bevestiging van ons eigen geloof, alsmede tot opwekking van onze [33] dankbare vreugde in Hem, die Zijn genadeheerschappij nog gedurig op nieuw openbaart tot heil van blinde en van nature verlorene zondaars.”

Te Lewin voelde hij zich niet thuis. Hij ging stilzwijgend en met groot verdriet tusschen de menigte badgasten door, walgend van de ijdelheid dezer “jammerhartige, laffe wereldkinderen, die bij al hunne geestelijke en lichamelijke ellende zich nog op allerlei wijze als lastige gasten voordoen en met nietsbeduidende gekheden den tijd weten te verdrijven.” Met niemand kon hij spreken over de dingen van Gods Koninkrijk. Met eenigen beproefde hij 't, maar ze zagen hem vreemd aan en meden hem voortaan. In deze omgeving was dagelijks het stille namiddaguur, waarin hij zich terugtrok met zijn Nieuw-Testament, voor hem een bron van zielsverkwikking. Smaad en schimp bleven ook hier niet uit. “Gisteren”, 18 Juni 1845, schrijft hij, “heb ik een zwaren dag gehad. In tegenwoordigheid van velen voor de zaak mijns Heeren getuigenis gevende, viel mij de eer te beurt om zijnentwil beschimpt te worden. En wie was de man, die met bittere kwaadaardigheid op mij aanviel? Een predikant bij de Gereformeerden, die pensioen trekt, uit Groningen. Het vergif schoot hem in de oogen. En niemand was er, die den dominé niet bijviel, zoodat ik ongetroost en zonder vrucht naar het schijnt, heen konde gaan. Nu zien de menschen mij nog meer scheef aan. Maar ik heb vrede en verheug mij onder zoovele blinden toch te zien.”

De waterkuur werkte intusschen krachtig en heilzaam. Bij den dag gevoelde hij zich frisscher en sterker naar lichaam en geest.

Tijdens zijn afwezigheid stichtten beurtelings Roelof Reiling, Hendrik en Johannes Kruit de gemeente. Feisser had bij het afscheid en ook later in zijn brieven hen op het hart gebonden “om de gave die in hen was niet te verzuimen, maar op te wekken tot opbouwing en versterking der gemeente.” Zij voelden zich echter nog zeer onbekwaam. Vooral broeder Reiling, een stil, bescheiden man, die weinig sprak, [34] vroeg raad voor het openbaar gebed in de gemeente. Feisser antwoordde: “daar weet ik evenmin raad voor als voor mijn zwager om tot helder en beslist geloof en Christelijk leven te geraken. Beide hebben kracht van Boven noodig om wel te gelukken. Maar veel hangt er ook van het oogpunt af, waaruit wij de zaak beschouwen. Vloeit ons gebed en Christelijk leven uit rein geloof en waren lust om God te verheerlijken voort; is de eer en liefde Gods het voorname beweegrad van ons spreken, denken en handelen, dan mogen onze woorden of daden de menschen soms minder behagen, zij behagen Gode gewis en dat is ons genoeg, terwijl ik voor elken verlosten zondaar geen sterker prikkel tot spreken, bidden of doen kenne dan de liefde tot Hem, die ons eerst heeft liefgehad en de lust om dien God en Zaligmaker te verheerlijken, die alle eer zoo waardig is en toch zoo weinig eer ontvangt.”

Omstreeks 20 Juli 1846 kwam Feisser weer thuis. Hij was wel veel beter geworden, doch niet geheel hersteld. Den 12 April 1848 schreef hij aan Hendrik Kruit: “mijne lichaamsgesteldheid betert door Gods gunst zachtjes aan, zoodat ik hoop, dat wij eerlang ook weer 's middags zamenkomen kunnen.”

Pogingen om meer uitbreiding aan de gemeente te geven faalden, 't Was een gebeurtenis wanneer een vreemd gezicht in de samenkomsten gezien werd. En dan hoopten de broeders en zusters vurig, dat het woord aan dat hart mocht gezegend worden, maar al spoedig bleek, dat het afstuitte op een wereld “van andere gedachten en gevoelens. “De bijeenkomst”, zoo luidt het in een brief aan Hendrik Kruit, “van verleden Zondagmorgen heeft Jan Braam en Mattien, zooals ik gehoord heb, gansch niet bevallen. Zij hebben mijne woorden, welker waarheid zij niet ontkennen durfden, aan bitterheid en boosheid toegeschreven, schoon de Heer weet, dat zij uit belangstelling in hun wezenlijk heil voortgevloeid waren. Natuurlijk, vleeschelijk hebben zij ze beoordeeld en daar het hun nu geen reuk des levens blijkt te [35] zijn geworden, denk ik dat het hun ten nadeele zal verstrekken en zij voortaan wel niet meer bij ons zullen vergaderen. Waarlijk! 't is zooals altijd, de ongehoorzamen stooten zich aan 't woord en dan zal de spreker de schuld hebben.”

Dergelijke ontmoedigende ervaringen deden hem eindelijk in 1849 besluiten zich metterwoon te Nieuwe Pekela te vestten, in de hoop daar een vruchtbaarder arbeidsveld te vinden. De woning te Gasselter-Nijveen, die zooveel tranen maar ook zooveel liefelijks van het gemeenschapsleven in Christus had gezien, werd afgebroken en naar de nieuwe woonplaats overgebracht.

De scheiding viel zwaar, maar snoerde den liefdeband nog hechter. Wel kwamen Feisser en Speelman vaak in het midden van de kleine herderlooze gemeente, die haar onderlinge bijeenkomsten op den eersten dag der week bleef houden, maar voor de zusters was de afstand te groot. De trouwe Karsina kwam op een Januaridag na een wandeling van twee uur in oude schoenen met gezwollen voeten van den Boerveenschen mond. En wat schreef haar man toen aan Kruit? “De verdrukkinge Christi doet ons ook dit met lijdzaamheid dragen, want waren wij in de wereld gebleven, wij konden wel een paar andere schoenen koopen of gemakkelijk tot elkander komen. Dezen morgen ga ik naar broeder Speelman, die ook nog sukkelt met zijn hoofd. Als het kan, kom ik deze week nog eens bij u; zoo niet dan in 't begin der volgende week. De Heer geve ons allen, die in Christus Jezus zijn-, met opgerichten hoofde door dit land onzer vreemdelingschap te reizen en doe ons van ganscher hart met Paulus zeggen: “wij dan hebben altijd goeden moed, of nog heerlijker met onzen Heiland, naar Joh. 8:29 “die mij gezonden heeft is met mij; de Vader heeft mij niet alleen gelaten.”

Aandoenlijk is in zijn brieven de stille hoop op een meer geregelde en bestendige gemeenschap. Hij spiegelt zich voor eerlang een paard en een knecht tot zijn beschikking te hebben, opdat de zusters gemakkelijker bij elkander kunnen [36] komen. “Verkwik en vertroost Trijntje[63] er maar wat mee, gelijk ik er Sina mee tracht te verblijden. Wij kindertjes, moeten toch zoo wat hebben in 't verschiet, waarnaar wij verlangend uitzien. Ook zijn wij immers maar in hope zalig.”[64] Zoo schreef hij op blij-naieven toon te midden van groote financieele moeilijkheden aan zijn vriend Hendrik Kruit. En dan beklaagt hij zich slechts over één ding, dat hij Gods weldadigheid niet genoeg opmerkt en prijst. En dan gaat hij voort: “Wij leeren maar zeer langzaam en soms is het mij of wij nog zoo goed als niets geleerd hadden; wij onthouden althans maar slecht.”

Op den eersten dag der week hield hij in zijn woning met broeder Speelman samenkomst om het Woord Gods te overdenken. Ook evangeliseerde hij in een gehuurde kamer en enkelen werden gewonnen voor de kleine huisgemeente. En bood zich een andere gelegenheid aan, ook dan gaf hij rekenschap van zijn gevoelens. In 1850 zond Ds. J. de Liefde bij Höveker te Amsterdam zijn “Almanak voor Hart en Huis” in het licht, christelijke volkslectuur van de beste soort. Feisser ontving vijf exemplaren door bemiddeling van een onderwijzer te Pekela, die de Christelijke belijdenis was toegedaan. Deze bracht hem de boekjes persoonlijk en het bezoek leidde tot een onderhoud van een paar uur. “Of hij”, schreef hij aan H. Kruit, “er iets bij gewonnen heeft, weet ik niet. Ik heb er dit duidelijk uit geleerd of uit bevestigt gezien, dat er drie stukken noodig zijn tot het ware Christelijke of Goddelijke leven: 1^e een zuiver, helder oog, dat ongedekt en onbeneveld juist de dingen ziet, zooals zij zijn; 2^e een recht gebruik van dat oog met opzicht tot twee voorwerpen, n.l. vooreerst de Heer in Zijn heerlijkheid, welke het beeld Gods is, ten andere ons natuurlijk wezen (dat juist het tegenbeeld van dien Heer is) zooals het is, vleesch uit vleesch geboren en waarin geen goed woont en 3^e het [37] bezit van den geest des Heeren, die ons naar het beeld van Christus verandert van heerlijkheid tot heerlijkheid in den loop onzer dagen of jaren. Zonder deze drie genadegiften is alle moeite tot verlossing van zondaren ijdel en machteloos.”

Deze drie stukken herinneren aan het bekende drietal van den Heidelbergschen Catechismus, doch in geheel andere, vrije woorden geeft hij zijn Christelijke onderwijzing of ervaring. Van geijkte, schoolsche, leerstellige uitdrukkingen had hij een afkeer. Voor hem had waarde het getuigenis uit eigen geestelijke ervaring en inzicht aangaande de Waarheid in Christus. Hij maakt een scherp onderscheid tusschen Oud en Nieuw. In de samenkomsten sprak hij alleen uit het Nieuw Testament, zonder nochtans het gezag des Ouden Testaments te verwerpen, omdat hij het eerste van meer dadelijk en rechtstreeksch belang achtte.[65] De Afgescheidenen waren zijns inziens nog niet eens begonnen het Evangelie te kennen.[66] Ook de Duitsche broeders hadden nog te weinig den ouden zuurdeesem uitgezuiverd. “Ik geloof niet”, schreef hij een jaar voor zijn dood, “dat de gemeenschap met hen op den duur bestaan kan. Of zij of wij zouden dan vrij wat veranderen moeten. Zij staan geheel op het Afgescheiden standpunt, zooals het hier te lande is en onderscheiden niet genoeg tusschen Oud en Nieuw. Bijaldien zij echter slechts oprecht zijn, zal alles wel goed gaan en kan de liefde veel overzien en dragen.”[67]

De band met de Duitschers werd dan ook losser. Hun geloofsbelijdenis kon hij niet onderschrijven.[68] In zijn laatste levensjaren gingen zijn sympathieën meer naar de Engelsche Baptisten. Toen hem in 1863 het bezoek werd gemeld van Spurgeon te Amsterdam en hij kort daarna bekend werd met [38] een brief, dien de gevierde prediker aan de Amsterdamsche Baptistengemeente had geschreven, sprong zijn hart op van vreugde en haastte hij zich den inhoud van dat schrijven aan zijn vriend Kruit mede te deelen. Hij voelde zich toen reeds niet verre meer van den eindpaal zijns aardschen levens. Weemoedig schreef hij:[69] “ik ben nog zwak en heb bestendig pijn; tot u gaan kan ik niet; ik twijfel soms of ik het ooit wel weer zal kunnen doen, want mijn gebrek wordt gestadig erger. Maar bij den Heer zijn uitkomsten ook tegen den dood. Hoe het ga, ik wensch in Hem mijne sterkte en mijnen vrede te vinden en vind die ook in Hem en mijne hoop is mij meer dan de gansche wereld waard."[70]

Toch is hij nog eens aan den Boerveenschen mond een geheelen Zondag in het midden der broederen geweest. Hoe verkwikte hem toen de vreugde in den Heer, die hem onder deze eenvoudigen naar de wereld tegenademde. Toen hij op den terugweg den indruk weergaf van dien dag, sprak hij met toepassing op zich zelf: “zij die gestudeerd hebben, verheugen zich niet zoo spoedig gelijk deze kinderkens, maar als de blijdschap Gods over hen komt, dan gaat zij nog eens zoo diep."

Kort daarna riep hem de Heer tot de volkomenheid der vreugde. Had hij voorheen met blijdschap geleden en gestreden voor hetgeen hij als de Waarheid beleed in zake den doop en het gemeentelijk leven, gedurende zijn laatste levensjaren wenschte hij niets liever dan stil zijn weg met God te gaan,[71] totdat hij 2 Juni 1865 van zijn post werd afgeroepen en heenging in vrede. Door een zijner vrienden [39] is hij vergeleken met Menno Simons, omdat tusschen beider geestesrichting een merkwaardige overeenkomst bestond en, zij aan groote zachtheid een snijdende scherpte paarden.[72] Een treffend getuigenis, want Menno stond bij de oudste Baptisten in hooge eer en zijn geschriften waren hun niet vreemd.